Мукъаддес Китап: Римлилерге
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:42:58.934786+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Инджиль
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери (инджиль)

5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери Ве Шингенлик Ольчюлери

6. Инджиль Девринде Къулланылгъан Агъырлыкъ Ольчюлери Ве Акъчалар

7. Инджиль Деври Хронологиясы (м.э. 30 – М.с. 100 С.)

8. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

9. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

10. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Инджиль

Инджиль

1. Римлилерге

Римлилерге

Римлилерге

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Рим шеэринде яшагъан иманлыларгъа мектюп

Бу мектюпнинъ муэллифи – еудий Павел, окъумыш ферисе. Тирильген Месих Озю онъа корюнген сонъ, Павел месихчи олды.

Павел бу мектюпни язгъанда, Римдеки месихчилер джемиети энди бир къач йыл девамында бар эди. О, озю даа Римде олмагъан, амма джемиетнинъ базы азаларынен таныш эди. Павел мектюбини Римге Феба адлы бир иманлы къадыннен ёллады. Бу мектюпнинъ биринджи болюгининъ эсас мевзусы (1–11 б.) – Исанынъ олюми аркъалы Алла адамларны гуна ичюн оладжакъ джезадан къуртаргъаны акъкъында Къуванчлы Хабердир. Адам Иса Месих акъкъында Хаберге иман эткенде, Алла онъа акъланув ве барышыкъ бере, оны огъул эте ве Озь Рухуны бере. Мусанынъ Къануны бу эйиликлерни берип оламай эди, чюнки адамларнынъ эписи бу Къанунгъа къаршы гуна яптылар. Еудийлерге озь аслы ве Къанунына ишанмакъ олмай. Тек Месихке олгъан иман эр бир адамны Алланынъ огюнде темиз япа.

Мектюпнинъ экинджи болюгинде (12.1–15.13), Павел окъуйыджыларгъа месихчилер бир-бирине севги ве урьмет иле яшамакънынъ кереклигини хатырлата.

Сонъунда (15.14–16.27), Павел якъында Римге кельмек ниети акъкъында яза ве джемиет азаларына селям ёллай.

Къуванчлы Хабернинъ кучю. Инсанлыкънынъ гунакярлыгъы. Инсанлыкъкъа Алланынъ гъазабы (1–2 б.). Алланынъ садыкълыгъы. Иманда акъланув (3 б.). Ибраимнинъ акъланувы ве иман акъкъында (4 б.). Адем ичюн олюм, Месих аркъалы яшайыш (5 б.). Гунагъа коре олюм (6 б.). Гунанен куреш ве Алланынъ Рухунен яшайыш (7–8 б.). Алла кимни багъышлайджагъыны Озю бельгилей (9–10 б.). Алла сакълагъан Исраиль ве ашылангъан пытакълар (11 б.). Алла разы олгъан яшайыш (12 б.). Акимиетке бойсунгъаны акъкъында (13 б.). Адамларнынъ кучьсюз ве кучьлю иманы (14–15 б.). Селямлар ве насиатлар (16 б.).

1

Селямлашув

1^1Иса Месихнинъ къулу Павел (Алла мени эльчи оларакъ сайлап, Къуванчлы Хаберни даркъатмагъа ёллады. 2+Мукъаддес Языларда Алла Озь пейгъамберлери ярдымынен бу Хаберни ёлламагъа сёз берген эди. 3-4+Бу хабер – Онынъ Огълу, Раббимиз Иса Месих акъкъында хабердир. Догъгъанына бакъсакъ, О, Давутнынъ эвляды эди, амма олюлерден тирилип, азизлик Рухунынъ ярдымынен Алланынъ къудретли Огълу оларакъ ачылды. 5+Алла бизге Иса аркъалы эйилик япып, эльчилик багъышлады, эписи халкъларнынъ адамлары имангъа келип, Онынъ Адынен Аллагъа бойсунсынлар; 6сизлер де – Иса Месих чагъыргъан адамларсынъыз.) –

7+Алла севген ве азиз олмагъа чагъыргъан, бутюн Рим шеэринде яшагъан иманлыларгъа:

Алла Бабамыз ве Рабби Иса Месих сизге эйилик ве тынчлыкъ-аманлыкъ берсин!

Павелнинъ Римге бармакъ ниети

8+Энъ эвеля, Иса Месих аркъалы эпинъиз ичюн Аллама шукюр этем, чюнки иманынъыз акъкъында хабер бутюн дюньягъа беллидир. 9+Огълунынъ Къуванчлы Хаберини даркъатып, Мен бутюнлей Аллагъа берилип, хызмет этем. Алла шааттыр, мен сизлерни акъылымда эр вакъыт тутам, 10+Алланынъ истегинен бир кунь ола куньлернинъ биринде янынъызгъа барып олурым деп, Онъа ялварып, дувалар окъуйым. 11Сизлерни корьмеге, Алланынъ Рухундан бирде-бир бахшышны берип, сизлерни иманда къавийлештирмеге, 12бойле этип, сизинъ иманынъызгъа къол тутмагъа ве иманымда юрекленмеге истейим. 13+Агъа-къардашлар, сизлер бильгенинъизни истейим: чокъ кере янынъызгъа кельмеге ве, башкъа халкъларда олгъаны киби, сизлерде япкъан ишлеримнинъ мейвасыны корьмеге истей эдим, амма шимдигедже бунъа къаршылыкъ коре эдим. 14+Мен эм юнанларнынъ, эм башкъа халкъларнынъ, эм акъыллы, эм акъыллы олмагъанларнынъ огюнде борджлум. 15Бойлеликнен, Римде булунгъан сизлерге де Къуванчлы Хаберни илян этмеге пек истейим.

16+Мен Къуванчлы Хаберден утанмайым. О – Алланынъ къудретидир, онынъ ярдымынен эписи инангъанлар: биринджиден еудийлер, сонъ башкъа халкълар, – къуртулышны тапалар. 17+Къуванчлы Хаберде Алла бизге бильдире ки, биз Алланынъ огюнде тек иманымыз ярдымынен акъланып оламыз. Языда да бойле айтылгъан: «Ким иманы ярдымынен инсафлы олса, яшайджакъ»[*].

Алланынъ гъазабы

18+Коклерде булунгъан Алла косьтере ки, О, Озь хышымыны арам ишлеринен Алла акъкъында акъикъатны баскъан адамларгъа, чешит-тюрлю имансызлыкъкъа ве адамларнынъ инсафсызлыгъына тёкмеге азыр. 19+Алланынъ акъкъында олар энди билелер, Алла Озю оларгъа Озюни ачты. 20+О, корюнмесе де, Онынъ эбедий къудрети ве Онынъ Аллалыгъы дюнья яратылгъанындан берли Онынъ япкъанындан анълашыла ве ачыкътан корюнип тура. Бойлеликнен, олар озьлерини акъламакъ ичюн, ич бир шей айтып оламайлар. 21+Алла акъкъында бильген олсалар да, Онъа Аллагъа ляйыкъ шурет бермедилер, Онъа шукюр этмедилер. Бунынъ ерине бош тюшюнджелерге берильдилер, ве оларнынъ анъламагъан акъылларыны къаранлыкъ къаплады. 22+Озьлерини акъыллы сайсалар да, акъылсыз олдылар, 23+ольмейджек Аллагъа ибадет этмекнинъ ерине, оледжек адамларгъа, къушларгъа, дёрт аякълы ве сюйрекленген махлюкъларгъа ошагъан путларгъа ибадет этип башладылар.

24+Шунынъ ичюн Алла оларны ве юреклериндеки масхаралыкъ истеклерини арамлыкъкъа берди, ве олар озь беденлерини арамладылар. 25+Алланынъ акъикъатына аркъасыны чевирип, олар ялангъа инандылар. Эбедиен шуретли Яратыджыгъа ибадет этмекнинъ ве Онъа хызмет этмекнинъ ерине Онынъ яраткъан шейлерине ибадет этип башладылар. Керчектен де, ойле олды. 26+Шу себептен Алла оларны масхаралыкъ истеклерине ташлады. Оларнынъ арасындаки апайлар, акъайларнен ятмагъа истемейип, башкъа къадынларнен ятып башладылар. 27+Оларнынъ арасындаки акъайлар да, къадынларнен ятмакътан вазгечип, башкъа акъайларнен ятмагъа кучьлю истеклерине берильдилер, айып ишлерни акъайларнен яптылар ве бозукълыкъларына коре джезаны къазандылар. 28Алланы акъылда тутмагъа бир шей саймагъанлары ичюн, Алла оларны бозукъ акъыл укюмине берди, ве олар разылыкъ олмагъан ишлерни япып башладылар. 29Олар эр тюрлю акъсызлыкъ, ороспулыкъ, ачкозьлик ве яманлыкъкъа толдылар. Олар пахыллай, ольдюре, къавгъалаша, айнеджиликнен ялан ве ошек айталар, 30башкъаларны яманлайлар, Алланы кореджек козьлери ёкъ. Адамларнынъ джаныны агъырталар; озьлери къопай, макътанчакъ адамлардыр. Яманлыкъ уйдуралар, ана-бабасыны динълемейлер. 31+Олар фикирсиз, имансыз, къатты юрекли ве мераметсиз адамлар.

32+Олар билелер ки, бойле арекет эткенлер Алланынъ инсафлы Къанунына коре олюм джезасыны алмакъ кереклер, амма эп бир шай этелер, бундан да гъайры, шай эткенлерни макътайлар.

2

Алланынъ адалетли укюми

2^1+Шунынъ ичюн, эгер сен башкъаларны суд этсенъ, ким олсанъ ол, озюнъни акъламакъ ичюн ич бир джевап берип оламайджакъсынъ. Башкъа адамны суд эткенде, сен укюм джезасыны озюнъе бересинъ. Башкъасыны суд этип, озюнъ де суд этильген ишлерни япасынъ! 2Билемиз ки, бойле ишлер япкъанларны Алла адалетнен суд этеджек. 3Бойле ишлерни суд этип, оларны озюнъ япсанъ, Алланынъ укюминден къуртулып оладжакъсынъмы, эй, адам? 4+Алланынъ сынъырсыз яхшылыгъы, мерамети ве буюк сабыры сизлер ичюн ич бир шей дегильми? Онынъ эйилиги сизни тёвбеге кетиреяткъаныны анъламайсынъызмы? 5+Мына, сен тёвбе этмейип, инат олатурсанъ, озюнъе дешетли джеза азырлайсынъ. Алла адалетнен бу дюньяны суд эткенде, бу джеза Алланынъ гъазабы куню санъа келеджек. 6+О, эр кимни япкъанына коре такъдирлейджек. 7Яхшы ишлер эр вакъыт япып, шурет, урьмет ве эбедий яшайышны къыдыргъан адамларгъа эбедий омюрни береджек. 8Амма тек озюни тюшюнген, акъикъаткъа инанмагъан, акъсызлыкъкъа берильген адамларнынъ башына ачув ве гъазап тюшеджек. 9+Яманлыкъ япкъан эр бир адам, эм еудийлер, эм башкъа халкълар кедерни ве азапны къазанаджакъ. 10+Яхшылыкъ япкъан эр бир адам исе, эм еудийлер, эм башкъа халкълар шуретни, урьмет ве тынчлыкъ-аманлыкъны къазанаджакъ. 11+Алла адамларны айырмай.

Къанун олгъаны суддан къорчаламай

12+Алланынъ Къануны берильмеген халкълар гуна япса, Къанундан четте гъайып оладжакълар. Къанун берильген халкълар гуна япса, Къанунгъа коре суд этиледжеклер. 13+Къанунны тек эшиткен адамлар Алланынъ огюнде акълы олмайджакъ, Къанунны беджергенлер акъланаджакълар. 14Къануны олмагъан халкълар Къанун буюргъан шейлерни озю-озюнден япсалар, Къанун оларгъа берильмеген олса да, озьлери Къануннынъ буюргъанларына коре яшайлар. 15+Бойлеликнен анълашыла ки, Къануннынъ буюргъанлары оларнынъ юреклеринде язылгъандыр. Виджданлары ве фикирлери оларны де къабаатлап де акълап, бунъа шаат олалар. 16+Мен илян эткен Къуванчлы Хаберге коре, Алла адамларнынъ гизли ишлерини Иса Месих аркъалы суд этеджек куньде бойле оладжакъ.

Еудийлер ве Къанун

17+Мына, сизлер озюнъизге «еудий» дейсинъиз, Къанунгъа таянасынъыз, Алланен макътанып юресинъиз. 18Сиз Алланынъ истегини билесинъиз ве яхшыны айырмагъа Къанундан огрендинъиз, 19+кёр адамларгъа ёл косьтергенинъизге ве къаранлыкъта къалгъанларгъа ярыкъ олгъанынъызгъа эминсинъиз. 20Къанундаки бильги ве акъикъатны анълап, насиаткъа мухтадж олгъанларны тербиелейсинъиз ве балаларны огретесинъиз. 21+Лякин башкъаларыны огретип, не ичюн озьлеринъиз огренмейсинъиз? «Хырсызлама», – деп, не ичюн озьлеринъиз хырсызлайсынъыз? 22+«Ороспулыкъ япма», – деп, не ичюн озьлеринъиз ороспулыкъ япасынъыз? Путларны кореджек козюнъиз олмайып, не ичюн путханелерни чайпап, шейлерини озьлеринъизге аласынъыз? 23Къануннен макътанып, не ичюн Къанунны бозасынъыз ве Аллагъа урьметсизлик косьтересинъиз? 24+Языда язылгъаны киби, башкъа халкълар Алланынъ Адыны сизлерден себеп яманлайлар.

25+Сюннет тек Къанунны туткъан адамларгъа файда кетире. Амма эгер Къанунны тутмасанъыз, сюннет олмагъан адам киби оласынъыз. 26+Шунынъ ичюн, эгер сюннет олмагъанлар Къанун буюргъан эмирлерини тутсалар, оларнынъ сюннет олмагъаны сюннет олгъаны киби къабул олунмазмы? 27+Сонъ сюннет олмагъан, амма Къанунны туткъанлар сизни, Къанун ве сюннет олгъан, амма оны тутмагъанларны суд этеджеклер. 28+Къыяфетине коре еудий олгъанлар даа акъикъий еудий дегиль, бедени сюннет этильген де даа акъикъий сюннет олгъан дегиль. 29+Акъикъий еудий – юрегинден еудий олгъан адамдыр. Акъикъий сюннет – адамнынъ юрегиндедир. Бу, язылы Къануннынъ дегиль, Рухнынъ ишидир. Бойле адам адамларнынъ дегиль, Алланынъ макътавыны къазаныр.

3

Алланынъ акълылыгъы ве адамларнынъ акъсызлыгъы

3^1+Еудий олгъанынынъ ве сюннет олгъанынынъ не устюнлиги ве файдасы бар?

2+Эр тарафтан чокътыр. Бу устюнлик энъ эвеля бойледир: оларгъа Алланынъ сёзлери ишанып берильди.

3+Эгер исе олардан базылары имандан вазгечкен олсалар, вазгечкенлери ичюн Алла олардан вазгечеджекми?

4+Эльбетте ёкъ! Эр бир адам яланджы олса да, Алла сёзюни тута. Язылгъаны киби, Алла сёзлерини беджереджек ве Оны къабаатлагъанлардан устюн оладжакъ.

5Амма бизим акъсызлыгъымыз Алланынъ акълылыгъыны даа зияде косьтерсе, не айтайыкъ? Адамнынъ фикрине коре айтам: башымызгъа хышымыны ягъдыргъанда, Алла акъсыз олмазмы?

6Эльбетте ёкъ! Ойле олса, Алла дюньяны насыл суд этмек мумкюн?

7+Эгер меним догъру олмагъаным ярдымынен Алланынъ догърулыгъы даа буюк ве шуретли олса, мени, гунакяр оларакъ, даа суд этмек мумкюнми?

8+Сонъ, яхшылыкъкъа айлансын деп, яманлыкъ япайыкъмы? Базылары мени яманлап, бизим огреткенимиз акъкъында бойле дейлер. Бу адамларны адалетли джеза беклей.

Алланынъ козю огюнде ич бир инсафлы ёкъ

9+Бойлеликнен, башкъа халкъларгъа бакъкъанда, бизде, еудийлерде, устюнлик бармы?

Асыл ёкъ! Косьтергенимизге коре, эм еудийлер, эм башкъа халкълар эписи гуна астындалар. 10Бойле де язылгъан:

– Ич бир инсафлы адам ёкъ.

11Ич бир акъыллы олгъан, Алланы къыдыргъан кимсе ёкъ.

12+Эписи ёлдан урулды, бозулдылар.

Яхшылыкъ япкъан ич кимсе ёкъ, бир адам биле ёкъ!

13+Оларнынъ богъазы – ачыкъ табуттыр, озь тиллеринен алдаталар,
дудакъларында къара йыланнынъ зеэридир.

14+Агъызлары лянетке ве аджджы сёзлерге толу.

15Къан тёкмек ичюн олар тез чапалар.

16Юрген ерлерине къаза ве белялар кетирелер,

17+тынчлыкъ-аманлыкъ ёлуны бильмейлер,

18+оларнынъ козьлеринде Алладан къоркъу ёкътыр.

19Энди биз билемиз, Къанун нени буюргъан олса, Къанунгъа коре яшагъанлар ичюн буюра. О вакъытта ич кимсе озюни акъламакъ ичюн бир сёз айтып оламаз ве Алланынъ огюнде бутюн дюнья къабаатлы оладжакъ. 20+Онынъ огюнде ич кимсе Къанунны беджергенинен акъланып оламаз. Къанун адамларгъа гунанынъ не олгъаныны тек косьтере.

Иманда акъланув

21+Амма шимди, Къанунгъа багълы олмагъан, Алла берген акъланув ёлу ачылды. Бу ёл акъкъында эм Къанун, эм пейгъамберлер хабер этелер. 22Алла Иса Месихке инангъан эр бир адамны оларнынъ иманы ичюн акълай. Ве бунда адамларнынъ арасында ич бир фаркъ ёкъ. 23Эр кес гуна япты ве Алла берген шуретни алып оламай, 24+амма Алланынъ эйилигинен гунакярлар бедава акъланув алалар, чюнки Иса Месих одеме берип, оларны къуртарды. 25+Эписи адамларнынъ козю огюнде Алла Исанынъ тёкюльген къанына инангъанларнынъ гуналары ичюн Исаны одеме оларакъ берди. Шунынънен, Озюнинъ акълыгъыны ачыкътан косьтерди ве адамларнынъ эвельден япылгъан гуналарыны акълады. 26Кечкен заманларда Алла гуналаргъа сабырнен чыдай эди, шимди исе Озюнинъ акълылыгъыны ве адалетли олгъаныны косьтере ве Исагъа иман эткенлерни акълай.

27+Энди макътанмагъа бир шейимиз къалдымы? Къалмады!

Къайсы къанунны беджергенинен макътанайыкъ? Ишлер истеген къанунны беджергениненми? Ёкъ, иманны истеген къануннен макътанайыкъ! 28+Биз шуны тасдыкъ этемиз: адам Къанун истеген ишлерни япкъанынен дегиль, иманынен акъланыр.

29+Алла тек еудийлернинъ Алласымы? О, башкъа халкъларнынъ да Алласы дегильми? Эльбетте, О, башкъа халкъларнынъ да Алласы! 30+Алла бирдир. О, сюннет олгъанларны оларнынъ иманы ярдымынен акълай, сюннет олмагъанларны да Иса Месихке олгъан иманы ичюн акълай.

31+Демек, биз иман ярдымынен Къанунны ёкъ этемизми?

Асыл ёкъ! Иман ярдымынен биз Къанунны къавийлештиремиз.

4

Ибраим иманы ярдымынен акъланды

4^1Дедемиз Ибраим акъкъында не айтайыкъ? О неге иришти? 2Эгер Ибраим ишлери ярдымынен озюни инсафлы олып косьтерген олса, озюнинъ огюнде макътанмакъ мумкюн. Амма Алланынъ огюнде макътанып оламай. 3+Языда не айтылгъан? Ибраим Аллагъа иман этти ве Алла тарафындан бу онъа инсафлыкъ деп сайылды. 4Иш япкъан адамгъа берильген акъкъы бахшыш дегиль, къазанч оларакъ сайыла. 5+Амма адам ишлерине таянмаса ве инсафсызны акълагъан Аллагъа ишанса, онынъ иманы инсафлыкъ деп сайылыр. 6+Ишлерине таянмайып, Алла тарафындан инсафлы сайылгъан адамгъа Давут да «бахтлы» дей:

7Эгер адамнынъ къанунсыз ишлери багъышланса,
онынъ гуналары афу этильсе,
не де бахтлыдыр бойле адам!

8+РАББИ тарафындан гуналары сайылмагъан адам не де бахтлыдыр!

9+Бу бахыт сюннет этильгенлер ичюн, я да сюннет этильмегенлер де ичюнми? Биз: «Ибраимнинъ иманы онъа инсафлыкъ деп сайылды», – айтамыз. 10Не вакъыт сайылды? Сюннеттен эвель, я да сюннеттен сонъмы? Сюннеттен сонъ дегиль, сюннеттен эвель сайылды, 11+ве тек сонъра Ибраим сюннет олды, демек, инсафлыкъ бельгисини алды. Инсафлыгъы исе иманынен, сюннет олмагъан вакътында кельди. Бойле этип, Ибраим даа сюннет этильмеген, амма иман эткен эписининъ бабасы олды, ве Алла оларны да инсафлы деп сайды. 12Айны вакъытта, Ибраим сюннет олгъанларнынъ да, демек, иманлары Ибраимнинъ сюннет олмагъан вакътындаки иманына тенъ олып, сюннет олгъанларнынъ бабасы олды.

Ибраимге берильген сёз бутюн иманлыларгъа ляйыкъ

13+Алла Ибраимге ве онынъ эвлятларына бутюн дюньянынъ сабылары оладжакъларына сёз берди, амма Къанунны туткъанлары ичюн дегиль, иманынен инсафлы сайылгъанлары ичюндир. 14+Эгер Къанунны туткъанларгъа сабы олмагъа мумкюн олса эди, иман бошуна олур эди, берильген сёзнинъ къувети де ёкъ олур эди. 15+Къанун тек Алланынъ джезасына ёл ача, къанун олмагъан ерде исе къануннынъ бозулувы да олмай. 16+Шунынъ ичюн иман керек. Сонъра Алла эйилигини косьтерип, эпимизнинъ бабамыз Ибраимнинъ бутюн эвлятлары: тек Къанунны туткъанлар дегиль, Ибраим дайын иман эткенлер де, – мытлакъа Алланынъ вадеси беджериледжегини корерлер. 17+Ибраим акъкъында бойле язылгъан эди: «Мен сени сайысыз халкъларнынъ бабасы-дедеси этеджегим». Бойлеликнен, Ибраим Аллагъа инанып, Онынъ огюнде бизим бабамыз олды. (Алла олюлерни тирильте ве олмагъан шейлерни сёзнен ярата!) 18+Умют къалмагъанда, Ибраим ишанчнен иман этти ве йылдызлар сайысыз олгъаны киби, «сенинъ эвлятларынъ да бойле оладжакътыр» айтылгъанына коре чокътан-чокъ халкъларнынъ бабасы олды. 19+Къарарнен юз яшында олгъанда, Ибраим озь бедени ве Саренинъ къурсагъы олю киби олгъаныны корип, иманы кучьсюз олмады. 20Ибраим Алланынъ сёзюнден шубеленмеди. Аксине, иманы онъа кучь берди, ве о, Аллагъа шукюр этти. 21Ибраим Алланынъ берген сёзни беджереджегине бутюнлей эмин эди. 22+Шунынъ ичюн бу «инсафлыкъ деп сайылды». 23«Инсафлыкъ деп сайылды» сёзлери тек Ибраим акъкъында дегиль, 24-25+бизлер акъкъында да, гуналарымыз ичюн олюмге берильген ве бизни акъламакъ ичюн тирильген Рабби Исаны тирильткен Аллагъа инангъанлар акъкъында язылгъан эди. Иманымыз да инсафлыкъ деп сайыладжакъ.

5

Акъланувнынъ нетиджеси

5^1+Иманымыз ичюн акъланып, Раббимиз Иса Месихнинъ ярдымынен бизим Алланен арамызда тынчлыкъ-аманлыкъ кельди. 2+Онынъ ярдымынен бизге иманымыз ичюн Алланынъ эйилигини алмагъа чареси ачылды. Шимди биз артыкъ онен яшаймыз ве Алланынъ шуретине къошулмакъ ишанчынен макътанамыз. 3+Тек бунен дегиль, азапларнен де макътанамыз, чюнки билемиз ки, азаплар сабырны ярата, 4сабыр теджрибени, ве теджрибе ишанчны ярата. 5+Ишанч исе бизни алдатмаз, чюнки бизге берильген Мукъаддес Рух юреклеримизни Алланынъ севгисинен толдурды.

6Биз даа кучьсюз олгъанымызда, бельгиленген вакъытта Месих имансызлар ичюн ольди. 7Инсафлы адам ичюн оледжек биревни тапмакъ пек къыйын. Амма кимдир, бельки, яхшы адам ичюн ольмеге разы олур. 8+Лякин даа гунакяр олгъанымызда, бизим еримизге Месих ольгенинен, Алла бизге Озь севгисини исбатлады. 9+Бундан гъайры, энди Исанынъ къанынен акълангъан олып, биз Месихнинъ ярдымынен Алланынъ хышымындан къуртуладжакъмыз. 10+Алланынъ душманлары олгъанымызда, Огълунынъ олюминен Озюнен барышкъан олсакъ, даа да Огълунынъ омрюнен къуртулышны тападжакъмыз 11ве, бундан гъайры, Иса Месихнинъ ярдымынен Алланынъ барышыгъыны тапып, Раббимизнинъ ярдымынен Алланен макътанаджакъмыз.

Адем ве Месих

12+Дюньягъа гуна бир адамнен кельди, гунанен олюм кельди ве эписи адамларгъа кечти, чюнки эписи гуна япты. 13+Гуна дюньяда Къанун берильмезден эвель де бар эди, амма сайылмай эди, чюнки онъа къаршы къанун ёкъ эди. 14+Лякин Адемнинъ гунасыны япмагъан адамлар бар олса да, Адемден башлап Мусагъа къадар яшагъан адамлар эп бир олюмнинъ акимиетинде ола эдилер. Адем – келеджек Адамнынъ ошавыдыр. 15+Алланынъ эйилигининъ арекети ве Адемнинъ гунасынынъ арекети бир-бирине ошамай. Бир адамнынъ гунасы ичюн пек чокъ адамлар ольген олса да, Алланынъ эйилигинен ве бир Адам Иса Месихнинъ эйилигинен берильген бахшыш буюк олып, чокътан-чокъ адамларгъа боллукънен берильди.

16+Амма бир адамнен пейда олгъан гуна бахшыш дегиль. Бир тарафтан, бир гуна суднен джезаны кетире, башкъа тарафтан, чокъ гуна эйиликнинъ ярдымынен акъланувны кетире. 17+Бир адамнынъ гунасы ичюн олюм дюньягъа кирип, падишалыкъ этип башлагъан олса да, эйиликнинъ боллугъыны ве инсафлыкъ бахшышыны алгъанлар бир Адам Иса Месихнинъ ярдымынен эбедий омюр алып, падишалыкъ этеджеклер.

18+Бойлеликнен, бир гуна бутюн адамларгъа джезаны бергени киби, бир инсафлы иш бутюн адамларгъа акъланув ве эбедий омюрни берди. 19+Бир адамнынъ сёз динълемегенинден чокъ адамлар гунакяр олгъаны киби, бойле де бир Адамнынъ сёз динълегенинден чокъ адамлар инсафлы оладжакълар.

20+Къанун чокъ гуналарны косьтермек ичюн пейда олды. Амма гуналар чокълашкъанынен, Алланынъ эйилиги де даа зияде артты; 21+гуна олюмнен падишалыкъ эткени киби, Алланынъ эйилиги де, Раббимиз Иса Месих аркъалы эбедий омюр берсин деп, инсафлыкъ ярдымынен падишалыкъ этип башлады.

6

Гуна ичюн олю, амма Месихнен бирликте тири

6^1Айса не айтайыкъ? Эйилик чокълашсын деп, гуна япа берейикми?

2+Асыл ёкъ! Олю адам бир даа гуна япамагъаны киби, биз де гунагъа олю киби олып, насыл этип, даа гуна япа береджекмиз? 3Сизлер бильмейсизми? Сувгъа батырылып чыкъкъанларнынъ эписи Иса Месихке иман эткен джемиетнинъ бир къысмы олып, Онен берабер ольген киби олдылар. 4+Биз сувгъа батырылып, олюлерден тирильген Месих киби олып, Месихнен берабер ольген киби оламыз ве тирилип, янъыдан яшап башлаймыз.

5+Эгер биз Месихнен берабер ольген киби олсакъ, Онен берабер тириледжекмиз. 6+Биз билемиз ки, гуна япмагъа истеген беденимиз ёкъ олсун ве биз энди гунагъа къул олмайыкъ деп, Месихнен берабер бизим эски джанымыз хачкъа мыхланды. 7+Ольген адам гуна япмакътан азат олды. 8+Эгер биз Месихнен берабер ольген олсакъ, Онен берабер яшайджагъымызгъа инанамыз 9+ве билемиз ки, Месих олюлерден тирилип, бир даа ольмейджек ве бир даа олюмнинъ къувети тюбюнде олмайджакъ. 10+О, ольди, бир кере гуна ичюн ольди. Тирилип исе, Алла ичюн яшай. 11Сизлер де озьлеринъизни гунагъа олю сайынъыз, лякин Иса Месихнен берабер тири олып, Алла ичюн яшанъыз.

12+Бойлеликнен, гунагъа сизинъ оледжек беденлеринъизге падишалыкъ япмагъа ёл берменъиз ве беден истеклерине бойсунманъыз. 13+Беденлеринъизнинъ ич бир мучесинен инсафсыз иш япманъыз, гунагъа берильменъиз. Аксине, олю олып, лякин тирильген адамлар киби, Алланынъ огюнде яшанъыз ве беденлеринъизнинъ мучелеринен инсафлы ишлер япып, Аллагъа берилинъиз. 14Гуна сизге бир даа падишалыкъ этмез. Къанунгъа коре дегиль, Алланынъ эйилигине коре яшайсынъыз.

Энди гунанынъ къулу дегильсиз

15Айса не япайыкъ? Къанунгъа коре дегиль, Алланынъ эйилигине коре яшап, гуна япайыкъмы? Асыл ёкъ! 16+Сизлер бильмейсизми? Озьлеринъизни къул киби бир кимнинъ къолуна берсенъиз, о адамгъа бойсунгъан къул оласынъыз. Гунанынъ къулу олсанъыз, оледжексинъиз. Алланы динълеген къул олсанъыз, инсафлы сайыладжакъсынъыз. 17Сизлер гунанынъ къуллары эдинъиз, лякин Аллагъа шукюр, сизге берильген огретювни джан-юректен динълединъиз, 18+гунадан къуртулып, инсафлыкънынъ къуллары олдынъыз. 19Акъылларынъыз зайыф олгъаны ичюн, адамджа лаф этем. Бир вакъытлары сиз писликнинъ ве ахлякъсызлыкънынъ къуллары олып, къанунсызлыкъ эте эдинъиз. Энди исе инсафлыкънынъ къулу олып, азиз ишлер япынъыз.

20Гунанынъ къулу олгъанынъызда, инсафлыкънынъ къулу оламай эдинъиз. 21Лякин о вакъыт не ишлер япа эдинъиз? Шимди олардан озюнъиз утанасыз. О ишлернинъ сонъу – олюмдир. 22+Амма шимди гунадан къуртулып ве Алланынъ къуллары олып, азизлик кетирген ишлерни япып башладынъыз. Буларнынъ сонъу – эбедий омюрдир. 23+Гуна япып, тек олюм къазанмакъ мумкюн. Алла берген бахшыш исе – Раббимиз Иса Месихнен берабер эбедий омюрдир.

7

Эндиден сонъ Къануннынъ къуллары дегильмиз

7^1Къанунны бильгенлерге айтам: дин къардашлар, Къанун тек тири адамларнынъ яшайышында падишалыкъ эткенини бильмейсизми? 2+Къанунгъа коре, эвли къадын тири акъайына багълы. Амма акъайы ольсе, къадын оны акъайына багълагъан къанундан къуртула. 3+Шунынъ ичюн, акъайы тири олгъан къадын башкъа акъайнен ятса, ороспу сайыла. Амма акъайы ольсе, къадын къанундан къуртула. Башкъа акъайнен ятса да, ороспу сайылмай.

4+Агъа-къардашларым, сизлер де бойле, Месихнинъ олюми ичюн Къануннынъ огюнде олю олдынъыз ве Алланынъ файдасына берекет бермек ичюн, олюмден тирильген Месихке къошулдынъыз. 5Бедений истеклерине коре яшагъанымызда, Къанунгъа коре гуналы истеклер беденлеримизнинъ мучелеринде арекет эте эдилер, ве олар кетирген берекет олюм эди. 6+Энди исе, бизни багълап тургъан Къануннынъ огюнде олип, ондан къуртулдыкъ ве эвельки киби Къанун арифине дегиль, Рухнынъ ярдымынен янъы ёлунда Аллагъа хызмет этмеге имкян алдыкъ.

Къанун ве гуна

7+Шунынъ ичюн не айтайыкъ? Къанун – гунадырмы? Асыл ёкъ! Амма Къанун олмаса эди, мен гуна не олгъаныны бильмез эдим. Къанун «истеме», деп буюрмаса, мен «истек» не олгъаныны бильмез эдим. 8+Эмирнинъ ярдымынен гуна фырсат тапып, меним юрегимде эр тюрлю истекни уятты. Къанун олмагъанда исе, гуна олюдир. 9Бир вакъытлары мен Къанунны бильмейип яшай эдим, амма эмир пейда олгъан сонъ, гуна тири олды, 10+мен исе ольдим, ве омюр кетиреджек олгъан эмир олюмни кетирди. 11Эмирнинъ ярдымынен гуна фырсат тапып, мени алдатты ве эмирнинъ ярдымынен мени ольдюрди. 12+Бойлеликнен, Къанун азиздир, онынъ эмирлери де азиз, адалетли ве яхшыдыр.

13Сонъ, яхшы бир шей манъа олюмни кетирдими? Мытлакъа ёкъ! Буны гуна япты. Яхшы бир шей ярдымынен манъа олюмни кетирип, гуна озюни ачыкътан косьтерди. Бойле этип, эмирнинъ ярдымынен гуна буюк къувет алды.

Гунанен олгъан куреш

14Биз билемиз ки, Къанун Рухтан келе, мен исе бедени ве къаны олгъан адамым. Гуна мени сатын алды ве озюне къул япты. 15+Озюм япкъан ишлеримни анълап оламайым. Нени истесем, оны япмайым, нени кореджек козюм олмаса, оны япам. 16+Эгер истемеген шейни япсам, Къанун яхшы олгъаныны къабул этем. 17Лякин бу ишлерни мен озюм дегиль, ичимде яшагъан гуна япа. 18+Билем ки, менде, яни беденимде яхшы шей олмай. Ичимде яхшылыкъ япмакъ истеги бар, амма оны япмагъа кучюм ёкъ. 19+Мен истеген яхшы ишни япмайым, истемеген яман ишни исе япам. 20Эгер истемеген ишни япсам, бу ишни мен озюм дегиль, ичимде яшагъан гуна япа.

21Шунынъ ичюн, мен бойле бильдим: яхшылыкъ япмагъа истесем де, тек яманлыкъ япып олам. 22+Ичимдеки джаным Алланынъ Къанунына къувана да. 23+Мен корем ки, беденим ве акъылым душманлыкъ эткен эки тюрлю къанунгъа коре арекет этелер, ве гуна мени беденимде арекет эткен къанунгъа коре эсир япа. 24Мен не къадар заваллым! Олюм кетирген бу беденден мени ким къуртараджакъ? 25Раббимиз Иса Месих ярдымынен Алла къуртараджакъ! Онъа шукюрлер олсун!

Бойлеликнен, бир тарафтан, акъылым Алланынъ Къанунына къул олып, арекет эте, башкъа тарафтан исе, беденим гуна къанунынынъ къулу олып къала.

8

Алланынъ Рухуна коре яшайыш

8^1Бойледже, Иса Месихнен бир олгъанларгъа гуналары ичюн джеза олмайджакъ. 2+Гуна ве олюм къанунындан сени Иса Месихнен яшайыш берген Рухнынъ къануны къуртарды. 3+Къанун, адамларнынъ кучьсюзлигинден кучьсюз олды. Шунынъ ичюн Алла Озь Огълуны ёллады, Оны гунакяр адамгъа ошатып, гуна ичюн къурбан этти ве бедендеки гунаны ёкъ этти. 4+Бойле этип, энди биз беденге коре дегиль, Рухкъа коре яшагъан адамлар олып, Къануннынъ адалетли буюргъанларыны беджерейик.

5+Беден истегенине коре яшагъанлар тек беден истеклерини тюшюнелер. Алланынъ Руху истегенине коре яшагъанлар исе Рухнынъ истеклерини тюшюнелер. 6Беден акъкъында тюшюнджелер олюмни кетирелер, Алланынъ Руху акъкъында тюшюнджелер исе яшайыш ве тынчлыкъ-аманлыкъны кетирелер, 7+чюнки беден акъкъында тюшюнджелер Аллагъа къаршы дженк этелер. Олар Аллагъа бойсунмайлар, эм де бойсунып оламайлар. 8Тек озь бедени акъкъында тюшюнгенлер Алланынъ разылыгъыны тапып оламайлар. 9+Сизлер исе беден истеклерине коре дегиль, Алланынъ Рухуна коре яшайсыз, чюнки ичинъизде Алланынъ Руху булуна. Кимде Месихнинъ Руху олмаса, о, Месихнинъ дегиль. 10Месих ичинъизде олгъаны ичюн, беденинъиз гуна ичюн олюдир, рухунъыз исе акълангъанынъыз ичюн тиридир. 11+Ичинъизде Иса Месихни Тирильткеннинъ Руху булунса, Месихни олюлерден тирильткен Алла ичинъиздеки Озь Рухунынъ къудретинде сизинъ оледжек беденлеринъизни де тирильтеджек.

Келеджек шурет

12Бойлеликнен, агъа-къардашлар, беден истеклерине коре яшамагъа меджбур дегильмиз. 13+Эгер беден истеклерине коре яшасанъыз, оледжексиз. Амма беден истеклерини Рухнынъ кучюнен ольдюрсенъиз, яшайджакъсыз. 14+Алланынъ Рухунен юргенлернинъ эписи – Алланынъ огъулларыдыр. 15+Сизлер Алланынъ Рухуны алып, кене къоркъуда яшагъан къуллар олмадынъыз. Лякин сиз Рухуны алып, огъуллар олдынъыз. Бу Рухнен биз Аллагъа «Бабамыз!» деймиз. 16+Алланынъ Руху бизим рухумызнен берабер бизге Алланынъ балалары олгъанымыз акъкъында айта. 17+Эгер Алланынъ балалары олсакъ, мирасчылар да оламыз. Алланынъ берекетинден Месихнен берабер мирас аладжакъмыз. Эгер биз Месихнинъ азапларына къошулсакъ, Онынъ шуретине де къошуладжакъмыз.

18+Мен тюшюнем ки, бизим шимдики азапларымыз келеджек шуретимизнинъ янында ич бир шей дегильдир. 19Эр яратылгъан шей Алла Озь огъулларыны ачыкъ косьтереджегини умютнен беклей. 20+Бутюн барлыкъ бош яшайыш ичинде къалды, бунъа озь истегинен бойсунмады, лякин Алланынъ истегинен бойсунды ве умют этти ки, 21эр яратылгъан шей де олюмнинъ къуллугъындан къуртуладжакъ ве Алланынъ балаларынынъ шуретине ве азатлыгъына къошуладжакъ.

22+Биз билемиз, эр яратылгъан шей шимдиге къадар догъуш азабыны чекип, чекишип агълай. 23+Тек дюнья дегиль, биз озюмиз де ичимизден агълаймыз. Алланынъ биринджи бахшышы олгъан Рухны алгъан олсакъ да, Алла бизни огъуллары киби аладжагъыны ве беденлеримизнинъ къуртулышыны беклеп, ах чекемиз. 24+Бизни бизим умютимиз къуртара. Козьнен корьмек – умют этмек дегиль. Эгер адам бир шейни корьсе, оны корьмеге умют этерми? 25Эгер даа корьмеген шейни корьмеге умют этсек, оны сабырнен беклермиз.

26Биз кучьсюз олгъанымызда, бизге Рух ярдым эте. Биз насыл ве не акъкъында дува окъумакъ кереклигини бильмеймиз, амма Рухнынъ Озю инъильдеп, айтылмагъан сёзлернен биз ичюн Алланы чагъыра. 27+Юреклерни сынагъан Алла исе Рухнынъ тюшюнгенини биле, чюнки Рух азиз халкъны Алланынъ истегине коре къорчалай.

Алланынъ севгиси

28Биз билемиз ки, Алланы севген ве Онынъ истегинен чагъырылгъан адамлар ичюн Алла яхшылыкъкъа эр шейни чевире. 29+Эвельден белли олгъан адамларны Алла Огълунынъ къыяфетине ошатмагъа чокътан берли къарар чыкъарды. Бойлеликнен, Огълу биринджи олып, чокъ къардашларынынъ Агъасы олды. 30+Алла эвельден къарар чыкъарып бельгилеген адамларны чагъырды, чагъыргъанларны акълады, акълагъанларгъа шурет берди.

31+Энди бунъа не айтайыкъ? Бизим тарафымызда Алла олса, бизге къаршы ким чыкъар экен?

32+Озь Огълуны аджымагъан, Оны эпимиз ичюн олюмге берген Алла Онен берабер бизге эр шейни бермезми?

33+Алла сайлагъан адамларны ич кимсе къабаатлап олмаз, чюнки оларны Алла Озю акълай. 34+Оларны ич кимсе де джезагъа укюм этип олмаз, чюнки бизни ольген, лякин тирильген ве Алланынъ онъ тарафында булунгъан Иса Месих къорчалай.

35+Алланынъ севгисинден бизни не айырып олур? Белялар, къыйын вакъытлар, зулум, аш ве урба ёкълугъы, телюке, ольдюриджи къылычмы? 36+Язылгъаны киби: «Бизни эр кунь Сенинъ ичюн ольдюрелер, къурбанлыкъ къойлар, деп саялар».

37+Амма бизни Севгеннинъ къуветинен биз эр шейни бутюнлей енъемиз. 38-39+Мен эминим: Раббимиз Иса Месихнен берильген Алланынъ севгисинден бизни не олюм, не яшайыш, не мелеклер, не коклердеки башлыкълар, не шимдики ве келеджек заманлар, не кучьлер, не юкъары дюнья, не ашагъы дюнья, не яратылгъан башкъа ич бир шей айырып оламаз.

9

Исраиль ве Алланынъ ваделери

9^1+Месихнинъ огюнде догърусыны айтам, ялан айтмайым; Мукъаддес Рухнен берабер виджданым да бунъа шааттыр: 2юрегим буюк гъамнен ве битмез дертнен сызлай. 3+Агъа-къардашларым ве сойдашларым олгъан исраиллилер ичюн мен, эгер мумкюн олса, лянет олмагъа, Месихтен айырылмагъа биле истер эдим. 4Алла оларны огъуллыкъкъа алды, оларгъа Озь Шуретини косьтерди, васиетлерини ве Къанунны берди, ибадет этмеге огретти ве ваделерини берди. 5Буюк баба-деделер – оларнынъкидир, Месих де олардан догъды. Эр шейнинъ устюнден олгъан Аллагъа эбедиен макътавлар олсун![*] Амин!

6+Алла Озь сёзюни беджермеди, демеге янълыштыр. Исраиллилернинъ арасында акъикъий исраиллилер бар, лякин эписи дегиль. 7+Ибраимнинъ огъуллары арасында акъикъий огъуллары бар, лякин эписи дегиль. Язылгъаны киби: «Сенинъ эвлятларынъ оларакъ Исхакътан чыкъкъанлар сайыладжакълар». 8+Демек, Алланынъ балалары – догъмуш балалар дегильдир. Лякин акъикъий балалар оларакъ вадеге коре догъгъанлар сайылыр. 9+Ваденинъ сёзлери исе бойле: «Келеджек йылы тамам бу вакъытта Мен кене келирим. О вакъыт Сареде огълан бала догъаджакъ».

10+Бундан да гъайры, Рефикъа бир акъайдан, буюк баба-дедемиз Исхакътан агъыраякълы олды. 11-12+Эгизлер даа догъмагъан, яхшы я да яман ич бир иш япмагъан эдилер, амма Алланынъ ниети адамнынъ ишлерине коре дегиль, Алланынъ сайлагъанына ве чагъыргъанына коре беджерильсин деп, Сареге бойле айтылды: «Кичкенесине буюги хызмет этеджек». 13+Язылгъаны киби: «Мен Якъупны севдим, Исавны исе кореджек козюм олмады».

14+Бунъа не айтаджакъмыз? Алла адалетсизми? Асыл ёкъ! 15+О, Мусагъа бойле дей: «Кимни аджымагъа истесем – оны аджырым, кимге мерамет эйлемеге истесем – онъа мерамет эйлерим».

16Бойлеликнен, Алланынъ сайлавы адамнынъ истегенине я да арекетине дегиль, Алланынъ мераметине багълыдыр. 17+Языда Алла фыравунгъа бойле айта: «Санъа къудретим корюнсин ве Адым бутюн ер юзюнде белли олсун деп, Мен сени юксельттим».

18Демек, Алла кимге мерамет эйлемеге истесе, онъа мерамет эте, ве кимнинъ юрегини къатты этмеге истесе, онынъ юрегини таш киби япа.

Алланынъ мерамети ве хышымы

19+Сен менден сорарсынъ: «Не ичюн Алла биревни къабаатлай? Онынъ истегенине къаршы чыкъкъан адам бармы?» 20+Эй, адам, сен кимсинъ? Аллагъа сёз къайтарырсынъмы? Чёльмек чёльмекчиге: «Мени не ичюн бойле ясадынъ?» – дерми? 21+Я да эм паалы савутны, эм адий чёльмекни айны бир чамурдан ясамагъа чёльмекчининъ акъкъы ёкъмы?

22+Бельки, гъазабыны косьтермеге ве къудретини бильдирмеге истеп, Алла чокъ сабыр этип, гъазабынен ёкъ этеджек базыларына (демек, гъазап савутларына) чыдай эди. 23Бойле этип, О, бельки, мерамет косьтермеге ве эвельден шурет ичюн азырлангъан адамларгъа (демек, мерамет савутларына) шуретининъ боллугъыны бильдирмеге истей эди. 24+Бу мерамет савутлары – бизмиз. Алла бизни эм еудийлерден, эм башкъа халкълардан имангъа чагъырды. 25+Бунынъ акъкъында Алла Хошеанынъ китабында бойле айта:

Халкъым олмагъанларгъа: «Сиз – Меним халкъымсыз»,
севгилим олмагъанларгъа: «Сиз – Меним севгилимсиз», – дейджегим.

26+«Сиз Алланынъ халкъы дегильсинъиз», – деген ерде оларгъа:

«Сиз Тири Алланынъ огъулларысынъыз», – дейджеклер.

27Ешая да Исраиль акъкъында бойле къычырып дей:

Исраиль огъулларынынъ сайысы денъиз къуму къадар олса да,
къуртулыш пек азы тападжакъ.

28+Рабби ер юзюнде тез ве бутюнлей Озь судуны этеджек.

29+Ешая пейгъамберлик япкъаны киби:

Ордуларнынъ РАББИси базыларымызны сагъ къалдырмагъан олса,
биз де Содом киби олып, Гоморагъа ошар эдик.

Ишлер ичюн дегиль, иман ичюн акъланув

30+Энди не айтайыкъ? Акъланувны къыдырмагъан халкълар иманлары ичюн акъланды. 31+Исраиллилер исе, Къанунны беджергенинен акъланмагъа тырышкъан олса да, бунъа етмедилер. 32Не ичюн? Чюнки олар имангъа дегиль, ишлерине таянды. Олар «адамларны сюрюндирген ташкъа» сюрюндилер. 33+Язылгъаны киби:

Мына, Мен Сионда сюрюндирген ташны,
йыкътырыджы къаяны къоям.

Онъа иман эткен адам утанмайджакъ.

10

10^1Агъа-къардашлар, мен керчектен джан-юректен исраиллилернинъ къуртулышы акъкъында Аллагъа ялварам. 2+Мен шаатым: олар Аллагъа хызмет этмеге пек истейлер, амма догъру бильгини анъламайлар. 3+Алланынъ адамларны акълагъаныны анъламайып, озь арекетлеринен инсафлы олмагъа тырышалар ве, бойле этип, Алланынъ инсафлы истегине бойсунмайлар. 4+Месих исе – Къануннынъ сонъудыр. Иман эткен эр адам Алланынъ огюнде акълана. 5+Къанунны беджергенинен акъланмакъ акъкъында Муса бойле яза: «Низамнамелеримни ве къарарларымны беджерген адам оларнынъ ярдымынен яшайджакъ». 6+Иманы ичюн берильген инсафлыкъ акъкъында исе бойле айтыла: «Юрегинъде: “Месихни ерге кетирмек ичюн, кокке ким чыкъаджакъ?” – деп тюшюнме. 7+Я да “Месихни тирильтмек ичюн, ернинъ тюпсюзлигине ким тюшеджек?” – деп сорама». 8+Язы не айткъаныны эшитинъиз: «Алланынъ Сёзю санъа якъындыр, о сенинъ агъзынъда ве юрегинъдедир». Мына бу – биз огреткен иман акъкъындаки хабердир. 9+Эгер озь агъзынънен Исагъа Рабби десенъ ве юрегинънен Алла Оны тирильткенине инансанъ, къуртуладжакъсынъ. 10Юрекнен иман этип, адам инсафлы деп сайыла, агъызнен Исагъа Рабби деп, къуртулыш ала.

11+Языда айтыла ки, Онъа иман эткен ич кимсе утанмаз. 12+Мында еудийлернен башкъа халкълар арасында фаркъы ёкъ. Рабби – эписининъ Раббисидир, Онынъ къолу Оны чагъыргъан адамларнынъ эписине ачыкътыр. 13+Раббининъ Адыны айтып чагъыргъан эр кес къуртуладжакъ.

14+Амма иманы олмагъанлар Оны насыл чагъыраджакълар? Онынъ акъкъында эшитмегенлер Онъа насыл иман этеджеклер? Хабер эткен адам олмаса, насыл эшитеджеклер? 15+Хабер этмеге ёлланылмасалар, насыл хабер этеджеклер? Язылгъаны киби, хайырлы хаберни кетиргеннинъ келюви не къадар хоштыр!

Исраиллилернинъ тек базылары Къуванчлы Хаберни къабул этти

16+Амма Къуванчлы Хаберни эписи къабул этмеди. Ешая бойле айта: «Я Рабби! Бизим хаберимизге ким инанды?» 17+Инанмакъ ичюн, биринджиден эшитмек керек, Месихнинъ сёзлерини эшитмектир. 18+Амма буны сорайым: олар эшитмедилерми? Эльбетте, эшиттилер! Языда айтыла ки, оларнынъ сеси бутюн ер юзюнден кечти, оларнынъ хабери дюньянынъ четине етти.

19+Даа сорайым: Исраиль анъламадымы? Биринджи олып, Муса бойле дей: «Мен сизлерни сиз танымагъан халкънен куньджю этеджегим, ахмакъ бир миллетнен ачувландыраджагъым».

20Ешая да догърудан Алланынъ сёзлерини айта: «Къыдырмагъанлар Мени тапты, истемегенлерге Озюмни ачыкъ косьтердим».

21+Амма Исраиль акъкъында Алла бойле дей: «Бойсунмагъан ве сёз динълемеген халкъкъа бутюн кунь къолларымны узатып тура эдим».

11

Алла Озь халкъыны ред этмеди

11^1+Мен сорайым: Алла Озь халкъыны ред эттими? Асыл ёкъ! Мен озюм Ибраимнинъ союндан, Биньямин къабилесинден бир исраиллим. 2+Алла эвельден бильген Озь халкъыны ред этмеди. Исраильге къаршы чыкъып, Языда Ильяс не айткъаныны бильмейсинъизми?

3+– Я Рабби! Олар Сенинъ пейгъамберлеринъни ольдюрдилер, къурбан ерлеринъни къырдылар. Ялынъыз мен къалдым, мени де ольдюрмеге истейлер.

4+Алла онъа насыл джевап берди?

– Мен Озюм ичюн Баал путуна тиз чёкмеген 7 000 адамны сакъладым.

5+Шимдики вакъытта да бойле: Алланынъ эйилигинен сайлангъан бир къач адам бардыр. 6Яхшы ишлери ичюн дегиль, Алланынъ эйилиги ичюн сайлангъанлар. Акис алда эйилик энди эйилик олмаз эди.

7+Сонъ не? Исраиль истеген шейни алмады. Лякин оны бир къач сайлангъанлар алдылар, къалгъанларнынъ юреклери исе къатты олды. 8+Язылгъаны киби, Алла оларгъа къатты юкъу рухуны ёллады. Бу куньгедже козьлери корьмей, къулакълары эшитмей.

9Давут да бойле дей:

– Оларнынъ софрасы озьлери ичюн тузакъ ве къапкъан,
гунагъа себеп ве джеза олсун.

10+Козьлерини къаранлыкъ бассын, корьмесинлер,
беллери эбедиен букюлип къалсын.

Пытакълар акъкъында

11Шунынъ ичюн мен сорайым: еудийлер сюрюнген олсалар да, йыкъыладжакълармы? Асыл ёкъ! Амма куньджюлиги къозгъалсын деп, еудийлернинъ гунасы себебинден къуртулыш башкъа халкъларгъа кельди. 12Эгер еудийлернинъ гунасы бутюн дюньягъа эйилик олды исе, ве оларнынъ бозулувы башкъа халкъларгъа эйиликни кетирди исе, бутюн Исраиль къайткъанда, не къадар эйилик олур?!

13+Энди сизлерге, башкъа халкълардан олгъанларгъа айтам: мен халкъларгъа ёлланылгъан эльчи олып, хызметимнен гъурурланам. 14Бельки, сойдашларымнынъ куньджюлигини къозгъайджагъым ве олардан базыларыны къуртараджагъым. 15+Оларнынъ ред этилюви бутюн дюньяны Алланен барыштырды; Алла оларны къабул этеджек вакъытта адамлар олюмден яшайышкъа къайтмазмы? 16+Эгер Аллагъа багъышлангъан хамырнынъ биринджи парчасы азиз олса, бутюн хамыр да азиздир. Эгер тамыр азиз олса, пытакълары да азиздир. 17+Амма багъчадаки зейтюн терегининъ базы пытакълары сындырылгъан олса, сен исе, кийик зейтюн пытагъы олып, оларнынъ арасына ашылангъан ве тамырдан кельген терекнинъ шырасына къошулгъан олсанъ, 18пытакъларнынъ огюнде макътанма. Макътансанъ, шуны биль: сен тамырны дегиль, тамыр сени котерип тура.

19Бельки сен: «Мени ашыламакъ ичюн, пытакълар сындырылды», – дерсинъ. 20Догъру, Исраиль халкъы имансызлыгъы себебинден сындырылды, сен исе иманынъда къатты турасынъ. Бунъа бакъмадан, макътанма, лякин Алладан къоркъ. 21+Эгер Алла терекнинъ озь пытакъларыны аджымагъан олса, сени де аджымаз. 22Эм Алланынъ мераметини, эм де сертлигини акъылынъда тут. Йыкъылгъанларгъа О, серт бакъа, санъа исе мераметини косьтере. Лякин эгер Онынъ мераметинде булунмасанъ, сен де кесилип ташланырсынъ. 23Еудийлер имансызлыкътан вазгечселер, кене ашыланырлар. Алланынъ оларны кене ашыламагъа кучю бар. 24Эгер сен озь кийик зейтюн терегинъден кесилип, озюнъки олмагъан яхшы зейтюн терегине ашылангъан олсанъ, озь терегине пытакъларны кене ашыламакъ не къадар къолай олур.

Исраильнинъ илеридеки къуртулышы

25Агъа-къардашларым, сиз озюнъизни акъыллы тюшюнменъиз деп, бу сырны бильгенинъизни истейим: башкъа халкълардан тайинленген адамлар Аллагъа иман этмегендже, Исраиль халкъынынъ юреги вакътынджа къатты олур. 26+Сонъ бутюн Исраиль къуртуладжакъ. Язылгъаны киби:

– Сиондан Къуртарыджы келеджек
ве Якъупнынъ союндан имансызлыкъны узакълаштыраджакъ.

27Мен оларнынъ гуналарыны ёкъ эткенимде,
оларгъа бу васиетни береджегим.

28+Олар Къуванчлы Хаберни къабул этмедилер ве Аллагъа сиз ичюн душман олдылар. Амма олар Алла тарафындан сечильгенлер, ве Алла оларны баба-деделери ичюн севе. 29Алланынъ эйилиги ве чагъырувы денъишмез.

30+Бир вакъытлары сизлер Алланынъ Сёзюни тутмай эдинъиз, амма еудийлер Сёз тутмагъаны ичюн, шимди мерамет корьдинъиз. 31Амма сизге мерамет кетиргенлер, энди Алланы динълемейип тургъанлар да мерамет кореджеклер. 32Эписине эйилик косьтермек ичюн, Алла эписине сёз динълемемеге ёл берди.

33+Алланынъ зенгинлиги, Онынъ икмети
ве бильгиси не къадар сынъырсыз!

Онынъ къарарларына ич кимсенинъ акъылы етмез!

Онынъ ёлларыны ич кимсе анъламаз!

34+Алланынъ акъылыны ким бильген?

Онынъ меслеатчысы ким олгъан?

35+Ким Аллагъа бир шей берген?

Кимге Алла къайтармакъ борджлудыр?

36+Эр шей Ондан чыкъып,

Онынъ ярдымынен бардыр
ве Онынъ ичюндир.

Онъа эбедиен шурет олсун! Амин!

12

Месихнинъ издешлерине ляйыкъ олгъаны киби яшанъыз

12^1+Агъа-къардашларым, сизге Алланынъ мераметинен ялварам: тири ве азиз, Алла бегенген къурбанлыкъ киби, джанларынъызны Аллагъа беринъиз. Бойле ибадет акъикъийдир. 2+Бу дюньягъа уйманъыз, амма, акъылынъыз янъы олгъан сайын, денъишинъиз ве Алланынъ яхшы, гузель ве къусурсыз истегенини сынап анъланъыз.

3+Манъа берильген эйиликнен эр биринъизге буны айтам: озюнъиз акъкъында олгъанынъыздан зияде тюшюнменъиз. Амма Алла эр бир адамгъа не къадар иман берген олса, шунъа коре алчакъгонъюлликнен озюнъизни тюшюнинъиз. 4+Бир беденнинъ мучелери чокъ, эр мученинъ исе озь иши бар. 5+Биз де, Месихнен берабер бир беден олып, бири-биримизге коре беденнинъ башкъа-башкъа мучелеримиз. 6+Бизге Алланынъ эйилигинен берильген къабилиетлер де башкъа-башкъадыр. Биревнинъ къабилиети пейгъамберлик этмек олса, иманына коре пейгъамберлик япсын. 7+Эгер хызмет этмек къабилиети олса, хызмет этсин; огретмек къабилиети олса, огретсин. 8+Ким гонъюль алмагъа уста олса, алсын. Бермеге севген адам ачыкъ юрекнен берсин. Ким башлыкъ олса, гъайретнен башлыкъ олсун. Мераметли олса, къуванчнен мераметлик япсын.

9+Севгинъиз джан-юректен олсун. Яманлыкъны кореджек козюнъиз олмасын, лякин яхшылыкъкъа япышынъыз. 10+Бири-биринъизни агъа-къардаш киби сыджакъ севгинен севинъиз, башкъаларына озюнъизден зияде сайгъы косьтеринъиз, 11гъайретинъизни эксильтменъиз, ичинъизде яшагъан Рухтан къызынъыз, 12+умютнен къуванынъыз, кедерде сабырлы олунъыз, токътамайып дува окъунъыз, 13+ихтияджы олгъан иманлыларгъа ярдым этинъиз, мусафирчен олунъыз. 14+Сизлерни къувалагъанларгъа яхшылыкъ тиленъиз. Яхшылыкъ тиленъиз ве къаргъаманъыз.

15+Къувангъанларнен берабер къуванынъыз, агълагъанларнен берабер агъланъыз. 16+Озьара бир фикирде олунъыз. Къопай олманъыз, алчакъгонъюлли адамларнен дост олунъыз. Озюнъизни пек акъыллы деп сайманъыз. 17+Ич кимсенинъ яманлыгъына яманлыкънен къайтарманъыз. Бутюн адамлар яхшы сайгъан шейлерни япынъыз.

18+Эгер мумкюн олса, къолунъыздан кельгендже, бутюн адамларнен муаббет яшанъыз. 19+Севимли агъа-къардашларым, озьлеринъиз очь алманъыз, Алланынъ гъазабына ер беринъиз. Язылгъан ки:

– Очь алмакъ Меним къолумда,
джезасыны Мен берерим, – дей Рабби.

20+Аксине, «душманынъ ач олса, онъа аш бер, сувсагъан олса, сув бер. Бойле япып, башына янгъан куллер киби топларсынъ».

21Яманлыкъ сени енъмесин, лякин яманлыкъны яхшылыкънен енъ.

13

Акимиет акъкъында

13^1+Эр бир адам юксек акимиетлерге бойсунсын. Алла къоймагъан акимиет ёкъ. Эр бир акимиетни Алла тайинледи. 2Шунынъ ичюн акимиетке къаршы чыкъкъан адам Алланынъ буюргъанына къаршы чыкъа. Къаршы чыкъкъанлар джеза аладжакъ. 3Акимлер яхшылыкъ япкъанларны дегиль, яманлыкъ япкъанларны къоркъугъа кетирелер. Акимиеттен къоркъмамагъа истесенъ – яхшы ишлерни яп, о вакъытта акимлер сени макътар. 4+Сенинъ хайырынъ ичюн акимлер – Алланынъ хызметчилеридир. Амма яман иш япсанъ, къоркъ. Аким къылычыны бошуна котерип юрмей. О, Алланынъ хызметчисидир ве яманлыкъ япкъанны ачувнен джезалай. 5Шунынъ ичюн акимиетлерге бойсунмакъ керек, тек джезадан къоркъкъанындан дегиль де, видждан борджудандыр. 6Онынъ ичюн де сиз налог бересинъиз. Олар Алланынъ хызметчилери олып, токътамайып озь вазифелерини беджерелер. 7+Эр бир адамгъа озь акъкъыны беринъиз: налог джыйгъангъа – налог; берги алгъангъа – берги беринъиз. Къоркъугъа ляйыкъ олгъандан къоркъунъыз, урьметке ляйыкъ олгъанны урьмет этинъиз.

Агъа-къардаш севгиси

8+Ич кимсеге ич бир шейде борджлу олманъыз. Тек бири-биринъизни севмеге борджлу олунъыз. Башкъасыны севген адам Къанунны беджерди де. 9+Зина этме, адам ольдюрме, хырсызлама, башкъасынынъ малыны истеме. Булар ве башкъа эмирлернинъ эписи бир эмирде бирлешелер: «Якъын адамны озюнъни киби сев». 10+Якъынны севген адам онъа яманлыкъ япмай. Якъынны севмек – Къанунны беджермектир.

Сонъки кунь якъын

11+Бундан гъайры, вакъыт не олгъаныны билинъиз. Энди сизге юкъудан уянмакъ вакъты кельди. Биз иман эткен вакъыткъа коре, шимдики вакъытта къуртулышымыз якъынджадыр. 12+Гедже кечеята, куньдюз якъынлашты. Шунынъ ичюн къаранлыкъ ишлеринден вазгечип, ярыкъ силяларыны алайыкъ. 13+Куньдюзге ярашкъан инсафлы яшайышны кечирейик; намуссыз отурышлар ве ичкиджиликке, ороспулыкъ ве ахлякъсызлыкъкъа, къавгъа ве пахыллыкъкъа берильмейик. 14+Эр биринъиз Месихнинъ табиатыны алдынъыз. Беденлеринъизни бакъкъанынъызда, беден истеклери сизге падишалыкъ этмесинлер.

14

Суд этменъиз

14^1+Фикирлери акъкъында давалашмайып, иманы кучьсюз олгъан адамны къабул этинъиз. 2+Кимдир эр шейни ашамагъа мумкюн олгъанына эмин. Иманы кучьсюз адам исе тек себзе ашай. 3+Эр шейни ашагъан адам ашамагъанны ашаламасын. Эр шейни ашамагъан адам да ашагъанны къабаатламасын. Алла оны къабул этти де. 4+Онынъ ичюн сен ким олгъансынъ да, башкъасынынъ къулуны къабаатлайсынъ? О, озь Раббисининъ алдында я тура, я йыкъыла. Йыкъылса да, тураджакъ, чюнки Раббининъ оны турсатмагъа кучю бар.

5+Бирев бир кунни башкъа куньден буюк сая, башкъа адам эписи куньлер акъкъында бир фикирде ола. Эр бир адам озь фикринде къатты турсун. 6+Бир кунни итибар эткен адам Раббининъ шерефи ичюн итибар этсин. Эр шейни ашагъан адам Рабби ичюн де ашай ве Аллагъа шукюр эте. Эр шейни ашамагъан адам да Рабби ичюн ашамай ве Аллагъа шукюр эте. 7+Бизден ич кимсе озю ичюн яшамай ве ич кимсе озю ичюн ольмей. 8+Эгер яшасакъ, Рабби ичюн яшаймыз, эгер ольсек, Рабби ичюн олемиз. Демек, эм яшагъанымызда, эм ольгенимизде, Раббининъки къаламыз. 9+Месихнинъ эм яшагъаны, эм ольгенининъ макъсады – олюлернинъ ве тирилернинъ Раббиси олмакътыр. 10+Ойле олса, сен не ичюн къардашынъны суд этесинъ? Я сен? Не ичюн къардашынъны ашалайсынъ? Месихнинъ суд тахты алдында биз эпимиз тураджакъмыз да! 11+Язылгъаны киби:

– Озюмнен ант этем, – дей Рабби.

– Эр бир тиз Меним алдымда чёкеджек, Аллагъа эр бир тиль шукюр этеджек.

12+Эр биримиз Аллагъа озюмиз акъкъымызда эсабат береджекмиз.

Башкъа адамны ёлдан урманъыз

13+Шунынъ ичюн бири-биримизни энди суд этмейик. Лякин буны япмагъа тырышынъыз: агъа-къардашларынъызны ёлдан ураджакъ я да гунагъа себеп оладжакъ ич бир шейни япманъыз. 14+Мен билем ве, Рабби Исагъа инанып, къатты эминим ки, ич бир шей озь-озюнден арам дегиль. Лякин адам бир шейни арам сайса, о шей онъа арамдыр. 15+Сен ашагъан аш агъа-къардашынъны раатсызласа, демек, сен оны севмейсинъ. Месих бу адам ичюн ольди, шунынъ ичюн оны ашагъан ашынънен гъайып этме.

16Сизлер яхшы сайгъан шейлеринъиз яманланмасын. 17+Алланынъ Падишалыгъында ашагъанымыз ве ичкенимиз муим дегиль, Мукъаддес Рухкъа толып, инсафлы яшайышнен муаббетликте ве къуванчнен яшагъанымыз муимдир. 18Ким бойле этип, Месихке хызмет этсе, Алланынъ разылыгъыны тапар, ве адамлар оны макътарлар.

19+Шунынъ ичюн тынчлыкъ-аманлыкъкъа ынтылайыкъ ве бири-биримизнинъ иманымызны къавийлештирмеге арекет этейик. 20+Ашагъан ашымызнен Алланынъ ишини бозмайыкъ! Бутюн ашлар темиздир, амма озь ашынен башкъа бир адамны гунагъа огъраткъан адам яманлыкъ япа[*]. 21Эгер буны япып, агъа-къардашынъны гунагъа огъратсанъ, эт ашамакътан, шарап ичмектен, эм де къардашны ёлдан ургъан ич бир шейни япмакътан вазгечмеге яхшы олур. 22Бу акъта сенинъ фикирлеринъ насыл олса да, оларны сакълап тут, оны тек Алла бильсин. Не де бахтлыдыр туткъан ёлунда озюни укюм этмеген адам! 23Лякин бирде-бир адам бир шей ашагъанда, «гуна япам», деп тюшюнсе, о, озюни энди суд эткендир, чюнки иманына коре япмай. Эгер биз бирде-бир ишни иманымызгъа къаршы япсакъ, гуна къазанамыз.

Аллагъа шурет

24Сизлерни къавий ве къатты имангъа кетирип олгъан Аллагъа шурет!

Буны сизге мен огрете эдим, Иса Месих де бильдире эди.

Бу сыр эски заманларда ачылмагъан олса да,

25шимди эбедий Алланынъ истегине коре, пейгъамберлернинъ китапларындан анълашылды
ве халкъларны имангъа кетирмек ичюн, эписи адамларгъа илян этильди.

26Шунынъ ичюн Иса Месихке олгъан имангъа коре, бирден-бир икметли Аллагъа бинъ шукюрлер олсун! Амин!

15

15^1+Бизге, иманы кучьлю олгъанларгъа, файдамызны къыдырмагъа дегиль, иманы кучьсюз олгъанларгъа ярдым этмеге керек. 2+Эр биримиз агъа-къардашымызнынъ эйи файдасыны къыдырмагъа ве иманыны къавийлештирмеге керекмиз. 3+Месих Озюнинъ файдасыны къыдырмай эди. Язылгъаны киби: «Сени яманлагъанларнынъ сёзлери меним башыма тюшти». 4+Языда язылгъаны бизни огретмек ичюн язылгъан. Шунынъ ичюн сабыр этип ве Мукъаддес Язылардан юрекленип, биз ишанч тапмакъ мумкюнмиз.

5+Сабыр берген ве юреклендирген Алла сизге, Иса Месих огреткени киби, бири-биринъизнен бир фикирде олмагъа ёл ачсын. 6Сонъ Раббимиз Иса Месихнинъ Бабасы олгъан Алланы бир юрекнен ве бир агъызнен шуретлеп олурсынъыз.

Иса эм еудийлер, эм башкъа халкълар ичюн кельди

7Месих сизлерни къабул эткени киби, сизлер де бири-биринъизни къабул этинъиз ве бойле этип, Алланы шуретленъиз. 8Динъленъиз: Алланынъ адалетлигини косьтермек ичюн, Месих еудийлернинъ хызметчиси олды ве бабаларымызгъа берильген ваделерни тасдыкълады. 9+Ондан гъайры, башкъа халкълар да оларгъа берильген эйилик ичюн Алланы шуретлемеге имкян таптылар. Язылгъаны киби:

«Шунынъ ичюн чешит тюрлю миллетлернинъ огюнде
Санъа шукюрлер этеджегим,
Адынъа шан йырларыны йырлайджагъым».

10+Даа бойле айтылгъан: «Эй, халкълар! Алланынъ халкъынен берабер къуванынъыз!»

11+Ве даа:

«Эй, бутюн миллетлер, Раббини макътанъыз!

Эй, бутюн халкълар, Оны шуретленъиз!»

12+Ешая да айта ки, Йишайнынъ союндан[*] Бири пейда оладжакъ, миллетлерге падишалыкъ япмагъа котериледжек; халкълар Онъа ишанаджакълар.

13Ишанч берген Алла сизлерни къуванч ве тынчлыкъ-аманлыкъкъа толдурсын; сизинъ ишанчынъыз Мукъаддес Рухнынъ кучюнен бол олсун!

Павел – башкъа халкъларгъа ёлланылгъан эльчи

14Агъа-къардашларым, мен эминим ки, сизлер яхшылыкъкъа толусыз, эр шейни билесиз ве бир-биринъизге акъыл огретип оласыз. 15Амма, агъа-къардашларым, бу мектюпте мен сизге бир къач шейлерни ачыкъ-айдын язып, Алла манъа берген эйилигини акъылынъызгъа кетирмеге истедим. 16+Алланынъ эйилигинен Иса Месих мени халкъларгъа хызмет этмеге ёллады, ве, Мукъаддес Рух халкъларны азиз этсин ве Алла оларны, истегенине бахшыш киби, къабул этсин деп, мен руханийге ошап, Алланынъ Къуванчлы Хаберини бильдирем.

17Бойлеликнен, Иса Месихнен бирликте мен Алланынъ ёлунда япкъан ишлеримнен макътансам олур. 18-19+Месих меним ярдымымнен япкъанларындан гъайры ич бир шейни айтмагъа юрекленмейим. Сёзнен ве ишнен, бельгилерни косьтерип ве аджайип ишлерни япып, Алланынъ Рухунынъ кучюнде Месих меним вастамнен халкъларны имангъа кетире эди. Бойле этип, Месих акъкъында Къуванчлы Хаберни Ерусалимден башлап, тап Иллирик дагъларына къадар бутюнлей илян эттим. 20+Бойлеликнен, башкъалары къургъан темель устюне бина къурмайып, Къуванчлы Хаберни Месихнинъ Ады даа белли олмагъан ерлерде бильдирмеге тырыштым. 21+Язылгъаны киби, Ондан хаберсиз олгъанлар корерлер, Онынъ акъкъында эшитмегенлер анъларлар.

22+Шунынъ ичюн сизге бармагъа чокъ кере ниет этсем де, келип оламадым.

Павелнинъ Римге бармакъ ниети

23+Энди бу ерлерде манъа иш къалмады. Амма чокъ йыллардан берли сизлерни корьмеге истей эдим. 24Испаниягъа кетсем, кечип кеткенде сизнен корюшмеге ве сизнен бираз субетлешип, ёлумны девам этмеге ишанам. 25+Амма шимди Алланынъ азизлерине хызмет этмеге Ерусалимге кетем. 26+Македония ве Ахаядаки иманлылар Ерусалимдеки фукъаре иманлыларгъа ярдым ёлламагъа истедилер. 27+Истеген олсалар да, керчектен еудийлерге борджлулар. Еудийлер башкъа халкъларнен Алланынъ бахшышларыны пайлаштылар, шунынъ ичюн халкъларнынъ иманлылары да еудийлернинъ яшайышына керек олгъан шейлерни бермеге борджлулар. 28Демек, топлангъан ярдымны оларгъа берип, бу ишни беджергенимден сонъ, сизинъ еринъизден кечип, Испаниягъа бараджагъым. 29Билем ки, сизге кельгенде, Месихнинъ бол бахшышыны кетиреджегим.

30Агъа-къардашларым, Раббимиз Иса Месих Адындан Рухнынъ севгисинен сизге ялварам: меннен берабер гъайретнен меним ичюн Аллагъа дува окъунъыз: 31+Еудиедеки имансызлардан къуртулайым, Ерусалимдеки азизлер хызметимден разы олсунлар, 32+Алланынъ истегинен мен къуванчнен сизге келип, сизнен берабер раат олайым. 33+Тынчлыкъ-аманлыкъ берген Алла эпинъизнен олсун. Амин.

16

Селямлар

16^1+Сизни Фебанен таныштырам. О, иманда бизим къызкъардашымыз, Кенхрея шеэриндеки иманлылар джемиетининъ хызметчисидир. 2+Оны Раббининъ Адынен, азизлерге ляйыкъ къабул этинъиз. Онъа не керек олса, ярдым этинъиз. О, чокъ адамларгъа ве манъа ярдым этти.

3+Меннен берабер Иса Месихке хызмет эткен Приска ве Акилагъа селям этинъиз. 4Олар меним джанымны сакъламакъ ичюн, озьлерини олюм телюкесине огърата эдилер. Оларгъа ялынъыз мен дегиль, халкъларнынъ иманлылар джемиетлери де миннетдарлыкъ бильдире. 5+Оларнынъ эвинде топлашкъан джемиетке де селям этинъиз.

Кучюк Асияда Месихке биринджи олып иман эткен севимли къардашым Эпайнетке селям этинъиз.

6Сизлер ичюн чокъ чалышкъан Мерьемге селям этинъиз.

7Меним сойдашларыма, меннен берабер тюрьмеде яткъан, эльчилер арасында белли олгъан, Месихке менден эвель иман эткен Андроник ве Юниягъа селям этинъиз.

8Раббининъ севгисинен мен севген достума Амплиаткъа селям этинъиз.

9Бизнен берабер Иса Месихке хызмет эткен Урбангъа ве севимли Стахиске селям этинъиз.

10Месихке ишанчлы олгъан Апеллеске селям этинъиз.

Аристобулнынъ эвдекилерине де селям этинъиз.

11Сойдашым Иродионгъа селям этинъиз.

Наркисснинъ эвдекилеринден Месихке инангъанларгъа селям этинъиз.

12Раббиге чокъ хызмет эткен Трифена ве Трифосагъа селям этинъиз.

Раббиге пек чокъ хызмет эткен севимли Персидагъа да селям этинъиз.

13+Раббининъ сайлангъан къулу Руфускъа ве онынъ анасына селям этинъиз. О, манъа да ана киби олды.

14Асинкрит, Флегонт, Хермес, Патробас, Хермас ве оларнен берабер олгъан агъа-къардашларгъа селям этинъиз.

15Филологнен Юлиягъа, Нерей ве онынъ къызкъардашына, Олимпаскъа ве оларнен олгъан бутюн азизлерге селям этинъиз.

16+Бири-биринъизнен азиз опюшнен селямлашынъыз.

Бутюн Месих джемиетлери сизлерге селям этелер.

17+Агъа-къардашларым, ялварам сизге: сизлер огренген бильгиге къаршы чыкъкъан, аранъызгъа айырылыкъ кетирген ве ёлдан ургъан адамларгъа мукъайт олунъыз, оларгъа аркъанъызны чевиринъиз. 18+Бойле адамлар Раббимиз Иса Месихке дегиль, озь къурсакъларына хызмет этелер ве темиз юрекли адамларны татлы сёзлернен ве ялтакълыкънен алдаталар. 19+Сизинъ ишанчлыгъынъызны эр кес биле. Мен бунъа къуванам, амма сизлер акъылнен яхшылыкъ япынъыз ве эр бир яманлыкътан вазгечинъиз. 20+Тынчлыкъ-аманлыкъ берген Алла тез арада Шейтанны аякъларынъыз астына ташлайджакъ. Рабби Иса Месихнинъ эйилиги сизлернен олсун.

21+Меним ишдешим Тимотей ве сойдашларым Лукий, Ясон ве Сосипатр сизлерге селям ёллайлар.

22Бу мектюпни язып къойгъан мен, Тертий, сизлерге Раббиде селямларымны ёллайым.

23+Манъа ве бутюн иманлылар джемиетине мусафирченлик косьтерген Гай да сизлерге селям эте.

Шеэрнинъ хазинеджиси Эраст ве дин къардашымыз Кварт сизлерге селям этелер.

24Раббимиз Иса Месихнинъ эйилиги эпинъизнен олсун. Амин.

* 1.17 Я да «Инсафлы адам Аллагъа ишанчлыкънен яшар».

* 9.5 Я да «О, эр шейге падишалыкъ эткен, эбедиен макътавларгъа ляйыкъ олгъан Алладыр!»

* 14.20 Я да «Эр бир аш темиздир, амма бу ашны ашап, гуна япам, деп тюшюнген адам ичюн, о арамдыр».

* 15.12 Къ. еуд. «Йишайнынъ тамырындан». Йишай – Давутнынъ бабасы эди.

+ 1.2 Лк 1.69-70; Тит 1.1-2
+ 1.3-4 Мт 1.1
+ 1.5 Фаал 9.15
+ 1.7 1 Кор 1.2
+ 1.8 Рим 16.19; Флп 1.3; 2 Тим 1.3; Флм 1.4
+ 1.9 Рим 9.1; 2 Кор 1.23; Флп 1.8; 1 Тес 2.5
+ 1.10 Рим 15.32
+ 1.13 Рим 15.22-23; 1 Тес 2.18; Флп 4.17
+ 1.14 1 Кор 9.16

+ 1.16 Мк 8.38; Флп 1.20; Рим 2.9-10; 1 Кор 1.18

+ 1.17 Хав 2.4; Рим 3.21; Гал 3.11; Еуд 10.38
+ 1.18 Эф 5.6; Кол 3.6
+ 1.19 Фаал 14.17; 17.24-27
+ 1.20 Збр 18.2-5
+ 1.21 4 Пад 17.15; Йрм 2.5; Эф 4.17-18
+ 1.22 Икм 21.30; Еш 44.25; 1 Кор 1.20; 3.19

+ 1.23 Чыкъ 20.4-5; Текр 4.16-18; Збр 105.20; Йрм 2.11; Ехез 8.10

+ 1.24 Збр 80.13; Ехез 20.25
+ 1.25 Йрм 10.14
+ 1.26 Кол 3.5
+ 1.27 Лев 18.22; 20.13
+ 1.31 2 Тим 3.2-4
+ 1.32 Рим 6.21
+ 2.1 2 Пад 12.5-7; Мт 7.2; Лк 6.37; Юх 8.7
+ 2.4 2 Пётр 3.9, 15; Сыр 2.21
+ 2.5 Якъ 5.3
+ 2.6 Икм 24.12
+ 2.9 Ехез 18.20; 1 Пётр 4.17; Рим 1.16
+ 2.10 Еш 57.19; 1 Пётр 1.7

+ 2.11 Текр 10.17; Мт 22.16; Лк 20.21; Фаал 10.34

+ 2.12 1 Кор 9.21
+ 2.13 Лк 11.28; Якъ 1.22-23
+ 2.15 Йрм 31.33
+ 2.16 Джем 12.14
+ 2.17 Рим 3.27; 9.4-5
+ 2.19 Юх 9.40
+ 2.21 Чыкъ 20.15; Мт 23.3
+ 2.22 Чыкъ 20.14
+ 2.24 Еш 52.5; Ехез 36.20
+ 2.25 Гал 5.3
+ 2.26 Эф 2.11
+ 2.27 Мт 12.41; 2 Кор 3.6
+ 2.28 Рим 9.6-8; 1 Кор 7.19

+ 2.29 Текр 10.16; 30.6; Йрм 4.4; Эф 2.11; Флп 3.3; Кол 2.11; 2 Кор 10.18

+ 3.1 Юх 4.22
+ 3.2 Текр 4.8; Збр 147.9
+ 3.3 Рим 9.6; 2 Тим 2.13
+ 3.4 Збр 50.6
+ 3.7 Рим 9.19
+ 3.8 Рим 6.1, 15; 2 Кор 6.8
+ 3.9 Рим 1.18-32; 2.1-29; 5.12; Гал 3.22
+ 3.12 Збр 13.1-3; Джем 7.20
+ 3.13 Збр 5.10; 139.4
+ 3.14 Збр 9.28
+ 3.17 Икм 1.16; Еш 59.7-8
+ 3.18 Збр 35.2

+ 3.20 Збр 142.2; Фаал 13.39; Рим 7.7; Гал 2.16; 3.11

+ 3.21 Лк 24.27; Фаал 10.43; Рим 1.17; Гал 2.16

+ 3.24 Тит 3.7
+ 3.25 Юх 1.29; Фаал 17.30; Рим 2.4; 1 Юх 2.2
+ 3.27 Рим 2.17; 1 Кор 1.29; Эф 2.9
+ 3.28 Фаал 13.39
+ 3.29 Рим 9.24; 10.12
+ 3.30 Текр 6.4-5; Гал 3.8,
+ 3.31 Мт 5.17
+ 4.3 Баш 15.6; Якъ 2.23; Гал 3.6
+ 4.5 Рим 3.22
+ 4.6 Збр 31.1-2
+ 4.8 2 Кор 5.19
+ 4.9 Рим 3.30
+ 4.11 Баш 15.6; 17.10
+ 4.13 Баш 17.4-6; Гал 3.16; Еуд 7.6
+ 4.14 Гал 3.17-18
+ 4.15 Рим 7.7; 1 Кор 15.56; Гал 3.10
+ 4.16 Гал 3.22
+ 4.17 Баш 17.5; Юх 5.21
+ 4.18 Баш 15.5
+ 4.19 Баш 17.17; 18.11; Еуд 11.12
+ 4.22 Баш 15.6

+ 4.24-25 Мт 20.28; Рим 10.9; 1 Кор 9.9-10; 2 Кор 5.21; Гал 1.4

+ 5.1 Гал 3.28
+ 5.2 Рим 8.17; Эф 3.16; Флп 3.21
+ 5.3 Мт 5.11-12; 2 Кор 12.10; Якъ 1.3-4
+ 5.5 Фаал 2.17; Тит 3.6
+ 5.8 Юх 3.16; 1 Юх 4.10
+ 5.9 Мт 3.7; Рим 3.25; 1 Тес 1.10
+ 5.10 2 Кор 5.18-20; Эф 2.16; Кол 1.20-21

+ 5.12 Баш 3.6; Рим 3.9; 6.23; Якъ 1.15; Эф 2.3

+ 5.13 Рим 3.20
+ 5.14 1 Кор 15.45
+ 5.15 1 Кор 15.21; 2 Кор 5.14
+ 5.16 Еш 53.11
+ 5.17 Сыр 22.5
+ 5.18 Юх 12.32
+ 5.19 Еуд 5.8
+ 5.20 Гал 3.19
+ 5.21 Юх 1.17

+ 6.2 1 Пётр 2.24; Гал 2.19; 5.24; Кол 2.20; 3.3

+ 6.4 1 Пётр 3.21; Гал 3.27; Эф 4.24; Кол 2.12; 3.10; 2 Кор 5.17

+ 6.5 2 Кор 4.10; Флп 3.10
+ 6.6 Гал 2.19-20; 5.24; 6.14
+ 6.7 1 Пётр 4.1
+ 6.8 2 Тим 2.11; Сыр 20.4
+ 6.9 Рим 14.9; Сыр 1.18
+ 6.10 Еуд 7.27
+ 6.12 Збр 18.14
+ 6.13 Рим 12.1; Кол 3.5
+ 6.16 Юх 8.34

+ 6.18 Юх 8.32, 34; Якъ 2.12; 1 Пётр 2.16; 1 Кор 7.22; 2 Кор 3.17; Гал 5.1

+ 6.22 1 Кор 7.22
+ 6.23 Якъ 1.15; Рим 5.12
+ 7.2 1 Кор 7.39
+ 7.3 Мт 5.32

+ 7.4 Гал 2.19; 5.18, 22; Эф 2.15; 5.19; Кол 2.14

+ 7.6 Рим 6.4
+ 7.7 Чыкъ 20.17; Рим 3.20; 4.15
+ 7.8 1 Кор 15.56
+ 7.10 Лев 18.5
+ 7.12 Текр 4.8; Збр 18.8-9
+ 7.15 Гал 5.17
+ 7.16 1 Тим 1.8
+ 7.18 Баш 6.5; Эюп 14.4; Збр 50.5
+ 7.19 Гал 5.17
+ 7.22 Збр 1.2
+ 7.23 1 Пётр 2.11; Гал 5.17
+ 8.2 1 Кор 15.45
+ 8.3 Лев 16.5; 2 Кор 5.21; Флп 2.7; Еуд 7.18
+ 8.4 Гал 5.16,
+ 8.5 Гал 5.19-25
+ 8.7 Якъ 4.4; 1 Кор 2.14

+ 8.9 1 Пётр 1.11; 1 Юх 3.24; Иуда 1.19; 1 Кор 3.16; 6.19; 2 Кор 6.16

+ 8.11 Юх 5.21; Фаал 2.24

+ 8.13 Лев 18.5; Кол 3.5

+ 8.14 Текр 14.1; Мт 5.9; Юх 1.12; 1 Юх 3.1; 5.1

+ 8.15 1 Кор 2.12; 2 Тим 1.7

+ 8.16 1 Юх 3.2, 24; 2 Кор 1.22; Гал 3.26; Эф 1.5,

+ 8.17 Рим 5.2; 1 Пётр 5.1; Гал 3.29; 4.7; Эф 3.16; Кол 1.24; Флп 3.10, 21; Эф 3.6; Тит 3.7; 2 Кор 1.5

+ 8.18 2 Кор 4.17
+ 8.20 Баш 3.17-19; Джем 1.2
+ 8.22 Йрм 12.4,
+ 8.23 2 Кор 5.2; Гал 5.5
+ 8.24 2 Кор 4.18; Еуд 11.1

+ 8.27 1 Пад 16.7; 3 Пад 8.39; Икм 21.2; Йрм 11.20

+ 8.29 Мт 28.10; Юх 20.17; 1 Юх 3.2; Кол 1.15; Флп 3.21; 2 Кор 3.18; Еуд 2.11

+ 8.30 Юх 17.22
+ 8.31 Сай 14.9; Збр 117.6
+ 8.32 Юх 3.16

+ 8.33 Еш 50.8; Мк 13.20; Лк 18.7; Кол 3.12; Тит 1.1

+ 8.34 Збр 109.1; Мк 16.19; Фаал 7.55-56; Рим 8.34; 1 Юх 2.1; Еуд 7.25

+ 8.35 Йыр 8.6
+ 8.36 Збр 43.23; 1 Кор 4.9
+ 8.37 Юх 16.33; 1 Кор 15.57
+ 8.38-39 1 Пётр 3.22; 1 Кор 15.24; Эф 1.21

+ 9.1 Рим 1.9; Флп 1.8; 2 Кор 11.10; 1 Тим 2.7

+ 9.3 1 Кор 16.22; Гал 1.8
+ 9.6 Юх 1.47; Рим 2.28; 3.3
+ 9.7 Баш 21.12; Еуд 11.17
+ 9.8 Гал 4.23,
+ 9.9 Баш 18.10
+ 9.10 Баш 25.21
+ 9.11-12 Баш 25.23
+ 9.13 Мал 1.2-3
+ 9.14 Текр 32.4; Эюп 34.10
+ 9.15 Чыкъ 33.19
+ 9.17 Чыкъ 9.16
+ 9.19 2 Тар 20.6; Рим 3.7

+ 9.20 Еш 29.16; 45.9-10; Йрм 18.6; Эюп 9.32; 33.13; 39.32; Джем 6.10

+ 9.21 Еш 64.8; Йрм 18.6; 2 Тим 2.20
+ 9.22 Икм 16.4
+ 9.24 Рим 3.29
+ 9.25 Хош 2.23; 1 Пётр 2.10
+ 9.26 Хош 1.10
+ 9.28 Еш 10.22-23
+ 9.29 Еш 1.9
+ 9.30 Гал 2.16; 3.24
+ 9.31 Рим 11.7; Флп 3.9; Гал 5.4

+ 9.33 Еш 8.14; 28.16; 1 Пётр 2.6-8; Рим 10.11

+ 10.2 Фаал 21.20
+ 10.3 Рим 1.17; 3.21
+ 10.4 Мт 5.17; Гал 3.24
+ 10.5 Лев 18.5; Гал 3.12; Флп 3.9
+ 10.6 Текр 9.4; 30.12
+ 10.7 Сыр 9.1
+ 10.8 Текр 30.12-14

+ 10.9 Мт 10.32; Мк 16.16; Лк 12.8; Фаал 16.31

+ 10.11 Еш 28.16; 1 Пётр 2.6; Рим 9.33
+ 10.12 Фаал 10.34-36; Рим 3.29
+ 10.13 Ёэль 2.32; Фаал 2.21
+ 10.14 Фаал 8.31
+ 10.15 Еш 52.7
+ 10.16 Еш 53.1; Юх 12.38
+ 10.17 Гал 3.2
+ 10.18 Збр 18.5
+ 10.19 Текр 32.21
+ 10.21 Еш 65.1-2
+ 11.1 Йрм 31.37; 33.24; 2 Кор 11.22; Флп 3.5
+ 11.2 1 Пад 12.22; Збр 93.4
+ 11.3 3 Пад 19.10,
+ 11.4 3 Пад 19.18
+ 11.5 Еш 10.22; Рим 9.27
+ 11.7 Рим 9.31
+ 11.8 Еш 29.10; Текр 29.4
+ 11.10 Збр 68.23-24
+ 11.13 Фаал 9.15; Рим 15.16

+ 11.15 Лк 15.24; Эф 2.1, 5; Кол 2.13; Сыр 3.1

+ 11.16 Сай 15.18-21; Ехез 44.30
+ 11.17 Йрм 11.16; Юх 15.5
+ 11.21 1 Кор 10.12
+ 11.26 Еш 27.9; 59.20-21
+ 11.28 Текр 10.15
+ 11.30 Эф 2.2; Кол 1.21; Тит 3.3
+ 11.33 Збр 35.7; 138.6; Еш 28.29; Кол 2.3
+ 11.34 Еш 40.13; 1 Кор 2.16
+ 11.35 Эюп 35.7; 41.11

+ 11.36 2 Пётр 3.18; 1 Кор 8.6; Эф 3.21; Кол 1.16; Еуд 2.10

+ 12.1 Рим 6.13
+ 12.2 2 Кор 4.16; Эф 4.23; 5.17; 1 Тес 4.3
+ 12.3 Джем 7.16; Эф 3.2
+ 12.4 1 Кор 12.12-14; Эф 4.16
+ 12.5 1 Кор 10.17; 12.27; Эф 4.25
+ 12.6 1 Пётр 4.10; 1 Кор 12.4
+ 12.7 1 Кор 12.5
+ 12.8 2 Кор 9.7; 1 Тим 5.17

+ 12.9 Збр 96.10; Ам 5.15; 1 Пётр 1.22; 1 Тим 1.5

+ 12.10 Юх 13.34; 1 Пётр 1.22; 2 Пётр 1.7; 1 Тес 4.9; Флп 2.3; Еуд 13.1

+ 12.12 Лк 18.1; 21.36; Эф 6.18; Кол 4.2; 1 Тес 5.17

+ 12.13 Рим 15.25; 1 Кор 16.1; 1 Тим 6.18
+ 12.14 Эюп 31.29-30; Мт 5.44; 1 Пётр 3.9
+ 12.15 1 Кор 12.26
+ 12.16 1 Пётр 3.8; Флп 2.2
+ 12.17 Лев 19.18; 1 Пётр 3.9; 1 Тес 5.15
+ 12.18 Мк 9.50; 2 Кор 13.11; 1 Тес 5.13
+ 12.19 Текр 32.35; Икм 20.22; Еуд 10.30

+ 12.20 4 Пад 6.22; 2 Тар 28.15; Икм 25.21-22; Мт 5.44

+ 13.1 1 Пётр 2.13; Тит 3.1
+ 13.4 2 Тар 19.6; 1 Пётр 2.14
+ 13.7 Мт 17.27; 22.21; Мк 12.17; 1 Пётр 2.17
+ 13.8 Лев 19.13; Юх 13.34
+ 13.9 Чыкъ 20.13-17; Лев 19.18
+ 13.10 Юх 14.15
+ 13.11 Эф 5.14

+ 13.12 Юх 1.9; 8.12; 1 Юх 2.8; Эф 5.8, 11; 6.11; 1 Тес 5.5,

+ 13.13 1 Тес 4.12

+ 13.14 Рим 7.23; 1 Пётр 2.11; Якъ 4.1; Гал 3.27; 5.16,

+ 14.1 Рим 15.1; 1 Кор 8.9-11; 9.22
+ 14.2 Дан 1.12; 1 Тим 4.3
+ 14.3 Кол 2.16
+ 14.4 Мт 7.1; Якъ 4.11
+ 14.5 Гал 4.10; Кол 2.16
+ 14.6 Мт 15.36; 1 Кор 10.30-31
+ 14.7 Рим 6.2, 7; Гал 5.24; Кол 3.3

+ 14.8 1 Пётр 4.2; 2 Кор 5.15; Флп 1.20; Гал 2.20

+ 14.9 1 Тес 5.10

+ 14.10 Мт 7.1; Лк 6.37; 2 Кор 5.10

+ 14.11 Еш 45.23; 49.18; Йрм 22.24; Флп 2.10-11

+ 14.12 Мт 12.36; 25.19; Гал 6.5

+ 14.13 Мт 7.1

+ 14.14 Лев 11.2; Текр 14.3; Мк 7.15-16; Фаал 10.15; 1 Кор 8.8

+ 14.15 1 Кор 8.11
+ 14.17 Кол 2.16; Гал 5.22; Еуд 9.10
+ 14.19 2 Тим 2.22
+ 14.20 1 Кор 8.9-13; Тит 1.15
+ 15.1 Рим 14.1; Гал 6.2
+ 15.2 Флп 2.4-5
+ 15.3 Збр 68.10; Флп 2.5,
+ 15.4 Рим 4.23-24
+ 15.5 Рим 12.16
+ 15.9 2 Пад 22.50; Збр 17.50; Рим 3.29
+ 15.10 Текр 32.43
+ 15.11 Збр 116.1
+ 15.12 Еш 11.10
+ 15.16 Фаал 9.15; Рим 11.13
+ 15.18-19 Фаал 15.12; 2 Кор 12.12
+ 15.20 1 Кор 3.10-11
+ 15.21 Еш 52.15
+ 15.22 Рим 1.13; 1 Тес 2.18
+ 15.23 Фаал 19.21
+ 15.25 Фаал 24.17; 1 Кор 16.3; 2 Кор 9.1
+ 15.26 Фаал 19.21; 2 Кор 8.4
+ 15.27 1 Кор 9.11
+ 15.31 2 Кор 1.10-11; 2 Тес 3.2
+ 15.32 Рим 1.10

+ 15.33 2 Кор 13.11; Флп 4.9; 1 Тес 5.23; 2 Тес 3.16; Еуд 13.20

+ 16.1 Фаал 18.18
+ 16.2 Флп 2.29
+ 16.3 Фаал 18.2; 1 Кор 16.19; 2 Тим 4.19
+ 16.5 Кол 4.15
+ 16.13 Мк 15.21

+ 16.16 1 Пётр 5.14; 1 Кор 16.20; 2 Кор 13.12; 1 Тес 5.26

+ 16.17 2 Юх 1.10; 1 Тим 6.3
+ 16.18 2 Пётр 2.3; Кол 2.4
+ 16.19 Рим 1.8
+ 16.20 Баш 3.15; Рим 15.33
+ 16.21 Фаал 16.1
+ 16.23 1 Кор 1.14

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Инджиль язылгъан девирде къулланылгъан ольчюлер

Инджиль язылгъан заманда Якъын Шаркъ ольчюлеринден гъайры юнан ольчюлери де къулланыла эдилер. Кимерде юнан ольчюлери, башкъа бир сёзнен айтылгъан олса да, Якъын Шаркъ ольчюлерине тенъ эдилер (киккар – юнанджа талантон). Базы ольчюлер еудий медениетинен багълы эдилер, меселя, раатлыкъ куню ёлу (Фаал 1.12) – раатлыкъ куню акъкъындаки эмирни бозмайып, еудий юрип олгъан месафе, къарарнен 900-1000 метр.

Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Пехус (Юх 21.8) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир пехус – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Оргюя (Фаал 27.28) – къарарнен 180-200 сантиметр.

Стадион, стадиос (Лк 24.13; Сыр 21.16) – къарарнен 190-200 метр.

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Хойникс (Сыр 6.6) – къарарнен битр литрге я да килогъа тенъ кельген сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир хойникс – ярым чанакъ.)

Метретес (Юх 2.6) – къарарнен 40 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир метретес – бир чапчакъ.)

Батос (Лк 16.6) – шингенлик ольчюси. Тевратнынъ «бат» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында ихтимал аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 40 литр. (Бир батос – бир чапчакъ.)

Сатон (Мт 13.33) – къарарнен 13 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир сатон – бир буюк савут.)

Корос (Лк 16.7) – эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Тевратнынъ «кор» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 400 литр. (Бир корос – он чувал, я да он чапчакъ.)

Литра (Юх 12.3) – къарарнен 330 мл я да 330 грамм этрафында эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир литра – бир кучюк бардачыкъ.)

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Ашагъыдаки юнан агъырлыкъ ольчюлери Инджильде акъча шеклинде расткеле (кумюш микъдарына уйгъун фият).

Лептос (Лк 12.59) – Инджильде анъылгъан энъ уфакъ акъча.

Талантон (Мт 18.24) – энъ буюк акъча, эм де къарарнен 30-35 килограммгъа тенъ агъырлыкъ ольчюси. (Бир талантон – бир чувал.)

Денарион – къарарнен, ишчининъ ортаджа бир куньлюк къазанчы олгъан римли акъча. Инджильде энъ сыкъ къулланыла (бизим терджимемизде «динар»). Денарион бойле кучюк парчаларгъа болюне эди:

1 денарион = 16 ассарион = 64 кодрантес

Драхме (Лк 15.8) – римли динаргъа тенъ юнан акъчасы, агъырлыгъына коре къарарнен 6 грамм. Драхме бойле акъчаларгъа тенъ эди:

1 статер = 2 дидрахмон = 4 драхме

Мна (Лк 19.13) – акъча ве агъырлыкъ ольчюси, къарарнен 550-600 грамм.

1 мна = 100 драхме = 100 денарион

1 талантон = 60 мна = 6 000 драхме = 6 000 денарион

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Инджиль

- Римлилерге

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери